NEDEN VE NASIL

Şunu hiç yaşadın mı? Aklına bir anda harika bir fikir geliyor. “Bunu kesin yazmalıyım” diyorsun, “Yok ya, bunu nasıl unuturum” diyorsun, ama yazmıyorsun. Birkaç saat sonra o fikir uçup gitmiş. Geriye sadece o rahatsız edici his kalıyor: Bir şey vardı, ama ne olduğunu hatırlayamıyorsun. Şimdi o hissi al, bin ile çarp. Sonra da bütün insanlık tarihine yay. Biz kütüphanelerin, e-kitapların, bitmek bilmeyen dijital arşivlerin içinde yaşıyoruz. İstediğimiz bilgiye saniyeler içinde ulaşmak o kadar sıradan ki, hiç üstünde durmuyoruz bile. Ama insanlık tarihi bir yandan da hiç okuyamadığımız, fısıltısını bile duyamadığımız hikâyelerle dolu koca bir mezarlık. Gel, bugün tarihin o karanlık raflarında küçük, biraz da buruk bir tur atalım. Yangınların, kazaların ve insan hatalarının elimizden aldığı şaheserlere bakalım. İskenderiye’de Yanan Sadece Kağıtlar Mıydı? Kayıp kitap denince herkesin aklına ilk o gelir: İskenderiye Kütüphanesi. Okulda da belgesellerde de hep aynı hikâyeyi duyduk. “Kütü...

  Hiç düşündün mü? Cebimizde uzaya füze fırlatabilecek güçte akıllı telefonlar taşıyoruz, yapay zekayla sohbet ediyoruz ama bir mesaj yazmak istediğimizde harfler sanırsın rastgele çuvaldan çekilip dizilmiş gibi duruyor. "A, B, C" düzeni varken neden garip bir QWERTY veya F karmaşasıyla boğuşuyoruz? Hani bir şeyi "Çok mantıklı bir sebebi vardır canım, koskoca mühendisler yapmış" diye düşünürsün ya... Hah, işte bu konu tam olarak öyle değil . Gelin, çayınızı/kahvenizi aldıysanız teknoloji tarihinin en tatlı saçmalıklarından birine beraber bakalım. 1. İcat Edilen Şey: İnsanları Yavaşlatma Teknolojisi! 1870'lerdeyiz. Christopher Latham Sholes adında bir mucit daktiloyu icat ediyor. Harfleri de gayet mantıklı bir şekilde alfabetik diziyor (A-B-C-D...). Fakat o dönem daktilolar henüz çok hassas, mekanik kollar harflere bastıkça kağıda vuruyor. İnsanlar seri yazmaya başlayınca ne oluyor dersin? Sık kullanılan harflerin kolları havadayken birbirine dolanıyor ve dakti...

Şöyle bir kafede oturmuş, önündeki soğumaya yüz tutmuş filtre kahveyi karıştırıyorsun. Etrafı izliyorsun; kimi dizüstü bilgisayarına kapanmış Excel tablosuyla cebelleşiyor, kimi karşısındakini etkilemek için hayatının en entelektüel anlarını yaşıyor gibi davranıyor. Derken kapı açılıyor, içeri biri giriyor. O an içerideki bütün sesler kısıldı, zaman ağır çekime alındı, arka planda hafiften kemanlar çalmaya başladı falan… Klasik romantik komedi sahnesi, değil mi? Peki, gerçekten "ilk görüşte aşk" diye bir şey var mı, yoksa biz yalnızlığın vur Patlasın Çal Oynasın versiyonunda kafamızda Oscar'lık senaryolar mı yazıyoruz? Gel, masaya bir sandalye çekelim, kahveleri tazeleyelim ve bu meseleyi biraz daha derinden, detayıyla, dedikodu eder gibi masaya yatıralım. Hollywood Bize Ne Pazarlıyor, Biz Ne Alıyoruz? Öncelikle ellerindeki romantik kalpleri yavaşça masaya bırakmanı rica edeceğim çünkü biraz bilimsel gerçeklerle ortalığı karıştıracağız. Hayatımız boyunca izlediğimiz yüzle...

  Kabul edelim, hayatın bir yerinde sessizce durup tavanı izlediğimiz o anlar vardır. İçimizden bir ses " Her şey yolunda" derken, diğer ses " Ben ne yapıyorum, nereye gidiyorum?" diye fısıldar. Bir şeylerin eksik olduğunu, olduğunuz yere sıkışıp kaldığınızı bilirsiniz ama adımı bir türlü atamazsınız. Çoğumuz bu tıkanıklığın adını anında koyarız: " Korkuyorum." Deriz ki: " Ya başaramazsam? Ya herkes bana gülerse? Ya altından kalkamazsam? " Korkuyu suçlamak kolaydır çünkü arkasına sığınmak insana bir tür meşruiyet kazandırır. Korkunun Gürültüsü Kolaydır Peki, durup bir saniye düşünelim: Korku gerçekten o kadar hareketsiz bırakıcı bir canavar mıdır? Aslında hayır. Korku gürültülüdür. Kalbinizi çarpar, avuçlarınızı terletir, zihninizde en kötü senaryoları sinema şeridi gibi oynatır. Korku bir alarmdır; size " Dikkat et, burada risk var!" der. Ve riskin, tehlikenin olduğu yerde adrenalin vardır, hareket vardır, canlılık vardır. Korkuyla...

 Şimdi diyeceksiniz ki, "Yapay zekâ mı? Kral mı? Ne alaka?" Dur, anlatayım.Bu yazıda tarihle dalga geçiyor gibi görünsem de aslında insanın kendine nasıl yalan söylediğini anlatıyorum. Sonunda kendinizi görürseniz benim suçum değil. 😄 Kroisos ve model karşılaştırması Milattan önce 6. yüzyıl, Lidya Kralı Kroisos, yani "Karun kadar zengin" lafının sahibi adam. Parası o kadar çok ki sıkılmış. Komşu Pers İmparatorluğu'na saldırsam mı diye düşünüyor ama içi rahat değil. Peki ne yapıyor? Bugün olsa bir tahmin modeline sorardı. O zaman kâhinlere soruyor, ama akıllıca: önce hangisinin gerçekten bildiğini test ediyor. Herodotos'un anlattığına göre elçilerini farklı kâhinlere gönderip "Kral şu an ne yapıyor?" diye sorduruyor. Kimse bilemiyor, bir tek Delphoi biliyor. Cevap da bayağı tuhaf: kral o sırada bronz bir kazanda kaplumbağa ve kuzu eti pişiriyormuş. (Evet, kaplumbağa. Birazdan Çin'e gelince hatırlayın.) Adam kendi çapında model karşılaştırması y...

 Selam dostlar! Sabah uykulu gözlerle banyoya girip aynanın karşısına geçtiğimiz o anı bir düşünün. Sağ elinizi kaldırırsınız, aynadaki yansımanız da size sol elini kaldırarak karşılık verir. Yıllardır kafamızı kurcalayan o klasik soru tam da burada başlar: Aynalar bizim sağımızı ve solumuzu ustalıkla ters çeviriyor da, yukarı ve aşağıyı neden hiç ellemiyor? Neden bir anda baş aşağı dönmüş gibi görünmüyoruz da sadece sağ-sol taklası atıyoruz? Gelin önce insanlığın aynayla ilk imtihanına, yani yaklaşık 8.000 yıl önce Anadolu'da başlayan o trajikomik tarihsel arka plana bir bakalım, ardından bu zihin yakan optik gizemi masaya yatıralım. 🐒 İlk İnsan Suya veya Obsidyene Bakınca Ne Sandı? (Tarihin İlk Varoluş Krizi) Bugün banyomuzda HD kalitesinde cam aynalarımız var, saçımız başımız bozulduğunda hemen düzeltiyoruz. Peki ya binlerce yıl önce, insan eliyle yapılan ilk gerçek aynalar yaklaşık 8.000 yıl önce Anadolu'da ve Orta Doğu'da ilk kez ortaya çıktığında ne olmuştur zanned...

  Sabah uyanırsınız; hava güneşlidir, kuşlar cıvıldıyordur, kahveniz tazedir. Ama içinizde öyle tuhaf, dipsiz bir sıkıntı vardır ki sanki az sonra kıyamet kopacakmış gibi hissedersiniz. İşte o an zihnimiz devreye girer ve muhteşem senaryolar yazmaya başlar: " Kesin çok kötü bir şey olacak, herkes benden nefret ediyor, bu hayatın bir anlamı yok..." Durun, sakin olun! Madalya takmalık bir dramanın eşiğindesiniz ama muhtemelen sadece dün gece geç saatte ağır bir yemek yediniz ya da uykunuzu alamadınız. Peki, bu kadar yoğun hissettiğimiz bir duygu, dış dünyadaki gerçeğin tam karşılığı mıdır? Bir duygunun gerçek olması, onun "doğru" olduğu anlamına gelir mi? Gelin, bu meseleyi biraz masaya yatıralım. Duygularımız Yalan Söylemez (Ama Çarpıtmaya Bayılırlar) Öncelikle anlaşalım: Duygularımız yalandır demek büyük bir haksızlık olur. İçinizdeki öfke, korku, hayal kırıklığı veya yetersizlik hissi gerçektir . Kalbiniz küt küt atarken, mideniz düğüm düğüm olurken kimse size ...

Bak sana bir şey soracağım, dürüst cevap ver, kimse duymuyor. Sınav sabahı en sevdiğin kalemi bulamadığında içinden “hayırdır, bu bir işaret mi?” diye geçti mi hiç? Geçti, biliyorum. Sonra da “yok canım, saçmalık” deyip yine de o kalemi aramaya devam ettin. Ben de yaparım, sorun yok. Hatta bence bu konu tam da bu yüzden konuşulmaya değer. Şöyle düşün: Bizim beynimiz “doğruyu bul” diye değil, “hayatta kal” diye kurulmuş. Bin yıl önce çalıların arasında bir hışırtı duyan atamız “rüzgârdır herhalde” dediyse, bir gün rüzgâr aslan çıkıyor ve hikâye orada bitiyor. “Aslan olabilir” diye kaçan ise yüz kere yanlış alarm verip yüz kere rezil oluyor ama yaşıyor. Şimdi o rezil olan ama yaşayanların torunlarıyız biz. Yani her hışırtıda bir niyet arayan, her tesadüfte bir mesaj gören beyin bize tapusuyla miras kaldı.  Aile yadigârı yani, suç bizde değil. Bunun en sevdiğim kanıtı da güvercinler. 1948’de Skinner kafesteki güvercinlere belirli aralıklarla yem veriyor. Ne yaparlarsa yapsınlar yem ...

     Bir gün fark ettim: etrafımdaki insanların çoğu, aslında hiç düşünmeden konuşuyor. Yanlış anlaşılmasın, aptal değiller. Tam tersine, çoğu zeki, okumuş, hayata dair bir sürü fikri olan insanlar. Ama bir konu belli bir çerçeveye girdiğinde — para, siyaset, başarı, "normal hayat" ne demekse — birdenbire herkesin ağzından aynı cümleler dökülmeye başlıyor. Sanki bir yerlerde ortak bir metin var da, herkes onu ezberlemiş. İşte tam o an, kitlelerin hipnozunu görüyorsunuz. Ben de dahil buna, bir parantez açayım — bu yazıyı "ben aydınlandım, siz uyuyorsunuz" diye yazmıyorum. Kendi ezberlerimi fark ettikçe yazıyorum. Korku, En Sadık Anestezi Bir toplumu uyutmanın en kolay yolu onu korkutmak. Korkmuş bir insan sorgulamıyor, itaat ediyor. "Bu işi bırakırsan aç kalırsın", "farklı düşünürsen dışlanırsın", "bu kuralı çiğnersen cezalandırılırsın" — bu cümleler yeterince tekrar edildiğinde düşünce olmaktan çıkıp bir reflekse dönüşüyor. Beyin tehlik...

  Çocukluktan başlar o hikâyeler. Karanlık bir koridordan geçerken arkadan birinin dokunacağı korkusu, gece yarısı uyanıp tavanı izlerken içine düşen o nedensiz ürperti... Biz bu coğrafyada korkuyla büyütüldük. Ama asıl mesele karanlığın kendisi değil, o karanlığı bizim zihnimize birer kelepçe gibi takan o görünmeyen korku endüstrisidir. Hani şu dilimize dolanan, adı anılmaya bile çekinilen ama her köşe başında karşımıza çıkarılan "üç harfli" masalları var ya, işte onlar tam olarak insanı içeriden felç etmenin en sessiz, en kusursuz yoludur. Bir insanı kontrol altında tutmanın en kestirme yolu nedir biliyor musun? Onu kendi zihninden, kendi gölgesinden bile korkutmaktır. Eğer bir zihin sürekli tetikteyse, "Acaba başıma bir şey gelir mi, görünmeyen bir musibet beni bulur mu?" diye titriyorsa; o insan artık neyi sorgulayabilir ne de kendi hayatının direksiyonuna geçebilir. Korku, insanın aklını bodrum katına kilitleyen paslı bir anahtardır. Ve ne yazık ki bu toplumda ...