Antik İnsanlar "Mavi" Rengi Görmüyor muydu?

Gökyüzüne baktığınızda ne görüyorsunuz? Mavi. Denize baktığınızda? Yine mavi.

Peki ya size insanlık tarihinin büyük bir bölümünde "mavi" diye bir kavramın var olmadığını, antik metinlerde gökyüzünün "bronz", denizin ise "koyu şarap renginde" tarif edildiğini söylesem?

Bu bir göz bozukluğu değil; insan zihninin, algısının ve dilinin büyüleyici bir oyunuydu.

Homeros ve "Şarap Rengindeki" Deniz

  1. yüzyılda, ileride İngiltere Başbakanı olacak olan araştırmacı William Gladstone, Homeros'un ünlü Odysseia ve İlyada destanlarını incelerken garip bir detay fark etti.

Homeros; siyahı yüzlerce kez, kırmızıyı ve sarıyı onlarca kez anıyor, ancak mavi kelimesini tek bir kez bile kullanmıyordu. Antik Yunan edebiyatında deniz için "şarap karanlığında", gökyüzü içinse "bronz" veya "demir" benzetmeleri yapılıyordu.

Araştırmacılar önce bunun Homeros'un kişisel bir tasviri olduğunu düşündü. Ancak antik Çin, İbranice, Hint ve İzlanda metinleri incelendiğinde aynı gerçekle karşılaşıldı: Hiçbir antik dilde "mavi" sözcüğü yoktu.

Maviden yazılı olarak bahseden ilk antik uygarlık ise Mısırlılar oldu. Nedeni ise oldukça basitti: Doğada yapay olarak elde edilmesi en zor renk olan mavi pigmentini (Lapis Lazuli benzeri sentetik boyayı) üretebilen tek uygarlık onlardı. Üretebildikleri için adını koymuşlardı.

Dilde Adı Olmayan Şey Görülebilir mi?

Bu durum bilim insanlarını dev bir soruyla baş başa bıraktı: İnsanlar maviyi gerçekten göremiyor muydu, yoksa görsel olarak ayırt etseler de adlandıramıyorlar mıydı?

"Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır." — Ludwig Wittgenstein

Namibya'daki Himba kabilesi üzerinde yapılan modern bir eksper bu soruya çarpıcı bir yanıt veriyor:

  • Himba dilinde yeşilin tonları için onlarca farklı kelime bulunurken, "mavi" için ayrı bir kelime yok.

  • Araştırmacılar kabile üyelerine 11 tanesi yeşil, 1 tanesi açık mavi olan 12 daire gösterdiğinde; yerliler yeşillerin arasındaki mavi daireyi ayırt etmekte belirgin şekilde zorlandı.

  • Ancak dillerinde karşılığı olan iki farklı yeşil tonunu, batılı bir insanın asla fark edemeyeceği bir hızda şıp diye buldular.

Gerçekliği Algılama Biçimimiz: Sapir-Whorf Hipotezi

Dilbilimdeki Sapir-Whorf Hipotezi, konuştuğumuz dilin dünyayı algılama biçimimizi doğrudan şekillendirdiğini savunur.

Eğer beyniniz bir kavrama isim vermediyse, onu görsel bir "arka plan gürültüsü" olarak kodlama eğilimindedir. Antik insanlar gökyüzüne elbette bakıyordu; ancak oradaki tonu gökyüzünün veya atmosferin kendi "renksiz/parlak" durumu olarak görüyor, ona bağımsız bir renk kimliği atamıyordu.

Bir İpucu Daha: Rusların Mavileri

Daha fazla kanıt istersen, benim favorilerimden biri şu. Rusçada mavi için iki ayrı temel kelime var: açık mavi için goluboy, koyu mavi için siniy. Yapılan çalışmalar, Rusça konuşanların açık ve koyu mavi tonlarını ayırt etmede, ikisi için tek kelime kullanan İngilizce konuşanlardan biraz daha hızlı olduğunu gösterdi.

Çok büyük bir fark değil ama gerçek bir fark. Dil, dikkatimizi küçük de olsa bir yöne itiyor gibi.

Yani Dil Gerçekliği Şekillendiriyor mu?

Bu fikre Sapir-Whorf hipotezi deniyor. Güçlü sürümü, dilin düşünme biçimimizi belirlediğini söylüyor. Bugün çoğu araştırmacı buna katılmıyor. Doğru olsaydı, dilinde karşılığı olmayan hiçbir şeyi düşünemezdin.

Ama zayıf, yumuşak sürümün sağlam destekleri var: Sahip olduğumuz kelimeler neyi fark ettiğimizi, neyi hatırladığımızı ve ne kadar hızlı tepki verdiğimizi etkiliyor. Beynin bir şeye etiket verdiğinde onu net bir kategoriye koyuyor. Vermediğinde o şey arka plana karışabiliyor, bir süre sonra duymaz olduğun bir uğultu gibi.

Antik insanlar da bizimle aynı gökyüzüne bakıyordu. Sadece onu bizim yaptığımız gibi ayrı, özel bir renk olarak ayırmıyorlardı.

Çevremizdeki Gizli Görünmezler

Bugün renk skalasındaki binbir farklı tona isim veriyoruz. Ancak bu antik hikaye bize unutulmaması gereken bir şey fısıldıyor:

Bugün yanı başımızda duran, günlük hayatımızda hissettiğimiz ama dilde henüz karşılığı veya adı olmadığı için fark edemediğimiz kaç farklı gerçeklik var?

Belki de dünyamız, sadece ona verdiğimiz isimler kadar genişliyordur.

 

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

"İlk Kez Gördüğümüz Birini Neden Yıllardır Tanıyor Gibi Hissederiz?"

Resim
  Bazen hiç tanımadığınız bir şehre gider, bir sokaktan geçerken orayı daha önce avucunuzun içi gibi bildiğinizi hissedersiniz. Ya da daha çarpıcısı; hayatınıza yeni giren bir yabancıyla iki çift laf ettikten sonra, içinizden bir ses size o insanı yıllardır, hatta belki de asırlardır tanıdığınızı fısıldar. Aradaki tüm resmiyet duvarları anında yıkılır, kelimeler akıp gider ve ruhunuz derin bir "evine dönmüşlük" hissiyle kaplanır. ​Mantığınız "Bu insanı daha yeni gördün" derken, kalbiniz " Onu çok iyi tanıyorsun " diye diretir. ​Peki ama neden bazı ruhlar birbirine bu kadar aşinadır? Ve hayat, tesadüf süsü verdiği bu mistik karşılaşmaları önümüze nasıl çıkarır? ​Frekansların Sessiz Anlaşması ​Modern bilim buna psikolojik bir projeksiyon, geçmişteki tanıdık yüzlerin zihindeki bir yansıması diyebilir. Ancak ruhsal boyutta bu durum, kelimelerin ötesinde bir frekans senkronizasyonudur. Her insanın etrafına yaydığı görünmez bir enerji alanı, bir ruhsal imz...
Read more »

​Arkeologların Masa Başında Unuttuğu Gerçek: Göbeklitepe Aslında Bir Korku Filmi miydi?

Resim
  Bugün size tarih kitaplarında anlatılan o sıkıcı, steril ve "insanlık yavaş yavaş gelişti" masallarını bir kenara bıraktıracak bir hikaye anlatacağım. Şanlıurfa’daki o gizemli tepeye, Göbeklitepe’ye gideceğiz. Ama bu sefer bir turist gibi değil, insan psikolojisini çözmeye çalışan birer dedektif gibi bakacağız. ​Çünkü orada, 12.000 yıl önce yaşanmış muazzam bir adanmışlık ve hemen ardından gelen büyük bir dehşet gizli. ​Ezberleri Bozan Gerçek: Önce İnanç Geldi! ​Yıllarca bize ne dediler? "İnsanlar önce tarımı buldu, yerleşik hayata geçti, karnını doyurdu, sonra boş vaktinde hadi tapınak yapalım dedi. " Külliyen yalan! Göbeklitepe bu teoriyi yerle bir etti. ​ Orada ne su vardı, ne ev, ne de tarım. İnsanlar hala avcı-toplayıcıydı. Urfa ovasının bereketiyle karınlarını doyurur doyurmaz, henüz kafalarını sokacak bir evleri bile yokken o devasa, üstü açık tapınakları diktiler. Yani insanoğlunun ilk derdi konfor değil, Yaratıcıya yönelmekti. ​ Fiziksel olarak tıpkı bizi...
Read more »

"Aydınlığa Giden Yol Neden Kendi Karanlığımızdan Geçer?

Resim
                                              Hayatımız boyunca hep bir aydınlık arayışı içindeyizdir. Huzurlu bir zihin, dingin bir ruh, her şeyin yolunda gittiği o "ak" ve saf alan… Ancak çoğumuzun gözden kaçırdığı mistik bir kural vardır: Gecenin en koyu anı yaşanmadan, şafak sökmez. Ruhun o en berrak, en aydınlık tarafıyla tanışmak, vitrinde duran hazır bir hediyeyi almak kadar kolay değildir. O ışığa ulaşmak için, önce kendi içimizdeki o ürkütücü gölgelerle yüzleşmek zorundayızdır. ​ Peki ama neden sistem böyle işler? Ve biz bu karanlık tünellerden geçerek ruhumuzun o saf beyazlığına nasıl ulaşırız? ​Kaçtığımız Gölgeler Aslında Kim? ​İsviçreli ünlü psikiyatr Carl Jung, insanın toplumdan ve hatta kendisinden gizlediği, bastırdığı tüm duygularına, korkularına ve kırgınlıklarına "Gölge" der. Bizler kırılmaktan korktuğumuz için duvarlar öreriz, zayıf görünmemek için maske...
Read more »

Fırtınalı Bir Dünyada İçsel Dinginliği Nasıl Buluruz?"

Resim
Hayat, bazen hırçın bir deniz gibidir. Yüzeyde dalgalar yükselir, rüzgar uğuldar ve kontrol tamamen kaybolmuş gibi görünür. Modern dünyada bizler de sürekli bu "yüzey dalgalarıyla" boğuşuyoruz; iş stresi, gelecek kaygısı, bitmeyen beklentiler... Ama okyanusun bir sırrı var: Yüzeyde ne kadar fırtına koparsa kopsun, derinlere indikçe sular her zaman dinginleşir. Yüzeydeki Kaos: "Neden"imiz mi, Yanılsamamız mı? Yüzeydeki o dalgalar, dış dünyadaki olaylardır. Biz bu dalgalarla özdeşleştiğimizde, yani "ben bu fırtınayım" dediğimizde, huzursuzluk kaçınılmaz olur. Oysa yüzeydeki dalgalar geçicidir; onlar sadece enerjinin dışa vurumudur. Asıl soru şu: Sen o dalgaların kendisi misin, yoksa okyanusun derinliği mi? "Neden ve Ak" felsefesinde, huzur dış dünyayı düzeltmekte değil, kendi içindeki "Ak" a, yani o derin sessizliğe geri dönmektedir. Dipteki Sessizlik: Özün Kendi "Ak"ı Denizin dibindeki o sessizliğe inmek, kaçmak değildir; aksi...
Read more »